Adler, Jankiel
( 1895 ? 1949 )[Przejdź do galerii]
Jankiel AdlerMalarz urodzony 26.07.1895 r. w Tuszynie pod Łodzią. Był synem Eliasza, młynarza, i Chany Łaji
z Fiterów.
Wbrew życzeniom rodziców, którzy pragnęli wykształcić go na rabina, postanowił rozpocząć studia artystyczne i być
może dlatego, jako17-letni chłopak wyjechał do Belgradu, gdzie przez rok pracował w warsztacie grawerskim swego
wuja.
W 1913 r. zamieszkał u swojego rodzeństwa na terenie Niemiec w Barmen (od 1929 dzielnica Wuppertalu), gdzie w 1914 roku rozpoczął naukę w Szkole Rzemiosła Artystycznego. Po trzech latach podjął naukę rysunku i malarstwa pod kierunkiem prof. Gustawa Wiethuchtera, który, uznając niezaprzeczalny talent swego ucznia, udostępnił mu własną pracownię.
Od 1917 r. tworzył obrazy wpisujące się w nurt ekspresjonizmu, malował kompozycje o
ekstatycznym wyrazie i mistycznej wymowie; podejmował wątki biblijno-talmudyczne i opracowywał tematy zaczerpnięte
z żydowskiego folkloru, np. Błogosławieństwo Baal Szem Towa, zaginiony Baal Szem i Budda, a także
Ostatnia godzina rabiego Eleazara, wszystkie wywodzące się z tradycji chasydyzmu.
Przetworzone motywy ikonografii chrześcijańskiej interpretował jako symboliczny wyraz odnowy żydowskiej tradycji, i
tu: Adoracja, Zmarwtychwstanie czy Trzy Marie.
Od strony stylistycznej obrazy te cechują ostre zderzenia barw i śmiałe deformacje przestrzeni ujawniające
oddziaływanie sztuki Ludwiga Meidnera. Chasydzka mistyka spełnia się tu w wydłużonych jak u El Greca proporcjach
widmowych postaci określonych konturem i zdematerializowanych przez rozlewność i wiotkość płaskich plam koloru. W
wykonywanych przez Adlera linorytach kadr wypełniają rozdrobnione formy o zgeometryzowanych bądź płynnych zarysach,
całkowicie poddane kompozycyjnym rytmom płaszczyzny rycin; wrażenie rozbicia, dezintegracji kształtów pogłębia
ostry kontrast rozproszonych świateł i cieni oraz zderzenia plam czerni i bieli ( Wiolonczelista, czy
Ekstaza).
Od 1918 do 1920 r. mieszkał wraz z rodzicami w Warszawie, przyjeżdżając od czasu do czasu do
Łodzi.
Na tzw. Wystawie Zimowej, zorganizowanej przez Stowarzyszenie Artystów i Zwolenników Sztuk Pięknych (21.11 1918 ?
22.01.1919), pokazał Baal Szema i Buddę, Ostatnią godzinę rabiego Eleazara oraz Prawdziwe
chrześcijaństwo i Ofiarę pogromu, uznane przez krytykę za najwybitniejsze obrazy eksponowane na
wystawie.
Wkrótce dołączył do grupy ?Jung Idysz? i został jednym z jej czołowych działaczy i redaktorów almanachu ?Jung
Idysz?, w którym ukazał się jego poemat ?Ich zyng a tfile (śpiewam modlitwę).
Adler odszedł w tym okresie od postawy ekspresjonistycznej. Pod wpływem kubizmu i konstruktywizmu tworzył
przestylizowane kompozycje figuralne nie rezygnując z narracyjnych wątków; w sferze wymowy ideowej poszukiwał
syntezy osobistych doświadczeń, narodowej tożsamości i wartości religijno-etnicznych (Moi Rodzice, 1920-21).
Zgodnie z estetyką wczesnego kubizmu ujmował przedmiot jednocześnie z kilku punktów widzenia; w martwych naturach
wklejał strzępy tapet o rozmaitych deseniach i gazetowe wycinki; naśladował fakturę drewna, wprowadzał w pole
kompozycji litery i cyfry, a także kaligrafię żydowską.
W 1920 r. wyjechał do Berlina, stamtąd do Barmen, wreszcie do Dusseldorfu, gdzie wykonał m.in.
malowidła ścienne dla tamtejszego Instytutu Astronomicznego,1926 (uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej).
Przebywał również w Paryżu (1924), na Majorce i w Hiszpanii.
W latach 1924-26 pod wpływem kubizmu syntetycznego zarysowywał postacie na tle przecinających się płaszczyzn o zróżnicowanej kolorystyce i fakturze. Podejmował też eksperymenty w zakresie techniki malarskiej mieszając farby z piaskiem, solą, woskiem, gipsem i wapnem. W wielkoformatowych kompozycjach figuralnych Adlera przejawiła się tendencja do monumentalizacji form i uwypuklania fizjonomicznych rysów modeli. Często powracającym tematem były epizody z życia wschodnioeuropejskich Żydów.
W roku 1928 otrzymał złoty medal na wystawie ?Deutsche Kunst" za obraz Koty (Wallraf-Richartz-Museum, Kolonia).
W latach 1929-30 z kolei nasiliła się w jego twórczości skłonność do abstrakcyjnego uogólniania form. Syntetyczne kształty obwodził wyrazistym konturem, stosował bogatą, niemal reliefową fakturę. W przedstawieniach wyolbrzymionych postaci o masywnych proporcjach ujętych niemal monochromatycznie nawiązywał do obrazów Pabla Picassa z okresu klasycznego.
W 1933 r. wystawiał swoje prace na międzynarodowej wystawie sztuki współczesnej w Nowym Jorku, zorganizowanej przez College Art Association.
Po dojściu Hitlera do władzy, w 1933, zagrożony ze względu na swe żydowskie pochodzenie
opuścił Niemcy i wyjechał do Paryża, a stamtąd do Polski, gdzie przebywał w latach 1935-1936. Ponieważ posiadał
obywatelstwo polskie, ówczesnym władzom udało się sprowadzić większość jego prac z Dusseldorfu, które zostały
pokazane na retrospektywnej wystawie (1935), przedstawiającej twórczość artysty z lat 1920-1935.
W następnym roku wystawił dwie kompozycje na Salonie Plastyków ZZPAP w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie.
W 1936 r. był kierownikiem artystycznym i opracował scenografię do filmu ?Ał Chet? (Za
grzechy), w reżyserii Aleksandra Martena, wyprodukowanego przez wytwórnię ?Kinor? Saula Goskinda. Był
to pierwszy zrealizowany w Polsce dźwiękowy film w języku jidysz.
W latach 1936-1937 artysta zwiedzał Włochy, Jugosławię, Czechosłowację, Rumunię i Związek Radziecki, po
czym osiadł początkowo w Paryżu, a następnie w Cagnes-sur-Mer, gdzie zastała go wojna niemiecko-francuska.
W 1940 r. zgłosił się jako ochotnik do formującej się we Francji armii polskiej, zaś w czerwcu tego samego roku został ewakuowany do Szkocji i w styczniu 1941 r. zdemobilizowany ze względu na zły stan zdrowia.
Do czerwca 1943 r. mieszkał w Kircudbright, następnie w Londynie i w Aldbourne k. Londynu, gdzie zmarł na atak serca 25 IV 1949 roku.
Wpływ na jego twórczość wywarła judaistyczna tradycja. Tworzył uproszczone kompozycje figuralne i martwe natury. W jego sztuce zaznaczył się wpływ kubizmu, który wykorzystał Adler do stworzenia własnego indywidualnego stylu.
